Artykuły
17 październik 2012
Beata Ziółkowska, Dorota Mroczkowska

 
1. Wprowadzenie
„Dwa główne problemy żywieniowe współczesnego świata to z jednej strony 600 milionów ludzi dotkniętych głodem, zaś z drugiej – 310 milionów osób zmagających się z otyłością”1. Konsumpcja jest bowiem nie tylko sposobem gratyfikacji potrzeby biologicznej (głodu), ale wielu potrzeb psychicznych, m.in. stowarzyszania się, akceptacji, przyjemnych doznań zmysłowych; słuŜy teŜ regulowaniu emocji, będąc jednocześnie źródłem natrętnych myśli, poczucia winy i bezradności. Jednym z poważnych następstw utraty kontroli nad procesem odżywiania jest właśnie nadwaga i otyłość (łac. obesitas; ICD-10: E66). Współcześnie szacuje się, że około 40% - 50% ogółu populacji ma nadwagę lub otyłość, zaś w populacji kobiet w skali całego świata problem ten dotyczy od 50 do 75 %. W Polsce nadwaga to problem 35,1%, a otyłość 29% kobiet (por. Rajewski, 2003; Wąsik-Sibrecht, 2005; Barnhill, Taylor, 2001;
Namysłowska, 2000; Strober, Frejman i in., 2000). „Otyłość jest chorobą, o której mówimy, gdy masa ciała przekracza znacznie masę należną” (Gawęcki, Mossor-Pietraszewska, 2004, s. 397), a ponadto „upośledza funkcjonowanie organizmu oraz stanowi przyczynę lub sprzyja rozwojowi wielu chorób i zaburzeń” (op. cit., s. 292; WHO, 2006). W grupie tych ostatnich mieszczą się m.in. zaburzenia łaknienia (z ang. ED – eating disorders) czyli pewien rodzaj niedostosowania społecznego (por. Fairburn, Harrison, 2003), dla którego charakterystyczne jest nieprawidłowe zaspokajanie potrzeby pokarmowej uwarunkowane zasadniczo czynnikami natury psychicznej. Następstwa zaburzeń łaknienia widoczne są w sferze funkcjonowania poznawczego, emocjonalnego, społecznego i somatycznego. Z uwagi na fakt, iż czas ekspresji zaburzeń łaknienia przypada najczęściej na okres adolescencji, ich następstwem – mówiąc najogólniej – jest zakłócenie procesu rozwoju, w tym realizacji kluczowego zadania – formowania własnej tożsamości, a tym samym przygotowania się do podejmowania i satysfakcjonującego wypełniania ról okresu dorosłości. Tymczasem problemy wynikające z nadmiernej masy ciała powodują zmiany w funkcjonowaniu człowieka polegające na ograniczeniu lub całkowitym pozbawieniu możliwości kontynuowania dotychczasowych, czy podjęcia nowych ról, zmuszając często do realizowania treści etykiet, którymi został obdarzony („grubas”, „ofiara”, „leniuch”, „lojalny członek rodziny” itp.). W przypadku kobiet podstawowe role społeczne to: matka, żona/partnerka (w tym seksualna), pracownik, członek grupy towarzyskiej, członek społeczności lokalnej, zaś problem nadwagi/ otyłości godzi często w ich rozwój,
nadweręża jakość życia utrudniając samorealizację w tych istotnych sferach.
 
 
2. Klasyfikacja nieprawidłowych zachowań jedzeniowych 
Jednym z ważkich zagadnień wiążących się z otyłością i nadwagą jest współwystępowanie z nimi zaburzeń łaknienia. Odnosząc się do klasyfikacji DSM-IV na dzień dzisiejszy wyróżniamy (por. rys. 8):
- specyficzne zaburzenia odżywiania (z ang. Eating Disorders, ED);
- specyficzne zaburzenia odżywiania się (z ang. Eating Disorders Not Otherwise Specified, ED-NOS);
- zaburzenia karmienia i jedzenia okresu dzieciństwa;
-  nie uwzględnione w klasyfikacjach DSM zachowania jedzeniowe.

1 Cytat pochodzi z dnia 18 lutego 2005 roku, kiedy to Europejski Komitet Ekonomiczno-Społeczny postanowił, zgodnie z art. 29 ust. 2 swojego regulaminu wewnętrznego, przyjąć opinię w sprawie: „Otyłość w Europie – Rola i zadania podmiotów społeczeństwa obywatelskiego”. Odnosząc te klasyfikację do tytułowej problematyki podkreślić należy, iż zaburzenia łaknienia mogące towarzyszyć nadwadze i otyłości to: Binge eating – kompulsywne objadanie się oraz, niezwykle rzadko, bulimia nervosa o typie nieprzeczyszczającym. Z kolei do nieprawidłowych zachowań jedzeniowych współistniejących z nadmierną masą ciała zaliczamy: Sweet eating – wilczy apetyt na słodycze/ słodyczomania, Night eating – zespół jedzenia nocnego, Stress eating – jedzenie pod wpływem stresu, anarchię jedzeniową/ chaos jedzeniowy.
 
3. Charakterystyka zaburzeń łaknienia oraz nieprawidłowych zachowań jedzeniowych
 
3.1. Binge eating – kompulsywne objadanie
Kompulsywne objadanie się czyli wewnętrzny przymus nadmiernego jedzenia dotyczy braku kontroli nad ilością spożywanego pokarmu i możliwością zaprzestania jedzenia. Podczas epizodów występują, co najmniej trzy z następujących elementów braku kontroli (za: Niewiadomska, Kulik, Hajduk, 2005, s.73-74): 1. jedzenie zdecydowanie szybsze niż normalne, 2. objadanie się aż do wywołania przykrych objawów gastrycznych, 3. pochłanianie dużej ilości pokarmów bez fizycznego uczucia głodu, 4. jedzenie w samotności dla ukrycia przed innymi spożywanych ilości pokarmu. Epizody objadania są często skrupulatnie przygotowywane, planowane, dokonują się zwykle w samotności, rzadko w sytuacjach publicznych czy towarzystwie innych osób. 5. po jedzeniu uczucie niezadowolenia z siebie, depresja lub/i poczucie winy. Stąd częste stosowanie różnorakich diet odchudzających. Z czasem postępujące zmęczenie i brak energii z dominacją przygnębienia co często powoduje wycofywanie się z życia towarzyskiego i aktywności fizycznej. Epizodom gwałtownego objadania się nie towarzyszą zachowania kompensacyjne (przeczyszczanie, wymiotowanie) charakterystyczne dla bulimii. Przeczyszczanie się czy ćwiczenia fizyczne w celu redukcji wagi są rzadkością stąd osoba systematycznie przybiera na wadze, co często prowadzi do otyłości (Baumeister i in.2000, s.214). Konsekwencje natury psychologicznej wiążą się z wzrastającym zaabsorbowaniem jedzeniem i własnym wyglądem (wraz z różnymi fantazjami na ten temat wyglądu i przyrostu masy ciała), poczuciem siły, władzy i niezależności w sytuacjach objadania się i spadku nastroju, odczuwaniu winy po kolejnej sesji jedzeniowej. Można wskazać, iż kompulsywnemu objadaniu się, jak to zostało powyżej wskazane, ulegają niektórzy anorektycy, wszyscy bulimicy i niektóre osoby otyłe.

3.2. Bulimia nervosa o typie nieprzeczyszczającym
Żarłoczność psychiczna (bulimia nervosa) inaczej „wilczy głód” objawia się nawracającymi epizodami przejadania się. Pochłanianie olbrzymich porcji jedzenia – najczęściej w ciągu około dwóch godzin - ma charakter przymusowy. Osoba cierpiąca na bulimię może spożywać w pośpiechu ogromne ilości pokarmu, na przykład: chipsy, słodycze, niekiedy nawet produkty niedogotowane lub nie rozmrożone. Typowa jest uporczywa koncentracja na jedzeniu i silne pragnienie lub przymus jedzenia oraz silna obawa przed otyłością. Podobnie, jak osoby cierpiące na anoreksję, pacjenci z bulimią wykazują ogromne zainteresowanie pokarmami oraz gotowaniem, lubią rozmawiać o jedzeniu i dietach. Jakkolwiek jednym z diagnostycznych objawów bulimii jest stosowanie zabiegów kompensacyjnych, przede wszystkim prowokowanie wymiotów, to istnieje zdecydowanie mniejsza grupa osób bulimicznych, które się nie przeczyszczają. Typ nie przeczyszczający bulimi (non purging type) polega na tym, iż w przebiegu epizodu bulimia nervosa dochodzi do stosowania takich nieprawidłowych zachowań kompensacyjnych, jak poszczenie lub uprawianie intensywnych ćwiczeń fizycznych bez regularnego stosowania wymiotów lub używania środków przeczyszczających odwadniających lub lewatyw. W efekcie ten rodzaj bulimii może powodować nadwagę lub otyłość.

3.3. Sweet eating – wilczy apetyt na słodycze/ słodyczomania
Wilczy apetyt dotyczy nieodpartej chęci spożycia różnego lub jednego rodzaju pokarmów w tym najczęściej słodyczy, stąd często zamiennie stosowane jest też określenie wilczy apetyt na słodyczeNieposkromiona ochota na produkty słodkie (np. czekoladoholizm polegający na zjadaniu co najmniej jedenaście tabliczek czekolady w tygodniu) wiąże się z ich właściwościami uspokajającymi. Spożywanie cukrów prowadzi do zwiększenia poziomu jednego z neurotransmiterów mózgowych zwanego serotoniną odpowiedzialnego za nastrój (za: Niewiadomska, Kulik, Hajduk, 2005, s.78). Wilczy apetyt na słodycze bywa także wywoływany przez okresową depresję, która pojawia się regularnie jesienią i ustępuje wiosną, a objawia się spowolnieniem psychicznym, zmęczeniem, większym zapotrzebowaniem na sen i słodycze co może wiązać się z cyklicznym przybieraniem na wadze.
 
3.4. Night eating – jedzenie nocne
Zespół jedzenia nocnego dotyczy nieodpartej potrzeby zjadania dużych ilości pokarmu w nocy, w półśnie, co powoduje, iż osoba często nie pamięta swoich poczynań. Osoby dotknięte zespołem NES spożywają posiłki nieregularnie i w zaburzonym rytmie czasowym. Jedzą mało lub w ogóle nie jedzą od rana, w ciągu dnia spożywają niewielkie ilości, natomiast wieczorami i w nocy konsumują ponad połowę dziennej racji żywnościowej. Do tego dochodzą zaburzenia snu w postaci bezsenności, co powoduje, iż osoba budzi się regularnie i nie może ponownie zasnąć, nim nie pochłonie - często półprzytomnie - obfitej porcji jedzenia (za: Niewiadomska, Kulik, Hajduk, 2005, s.77; http://www:SleepDisorderGuide.com). Często wieczorne napełnieniem żołądka działa kojąco w stanach podwyższonego napięcia a odprężająca sytość ułatwia zasypianie (za: Michałek 2001, s.51), jednak następnego dnia osoba z NES doświadcza poczucia winy, porażki, obrzydzenia względem
siebie. Zaburzeniu temu często towarzyszy depresja.
 
3.5. Stress eating – jedzenie pod wpływem stresu
Tak zwane jedzenie stresowe oparte na nagrodzie (Reward Based Stress Eating) wywołane jest chronicznym doświadczaniem napięcia, z którym jednostka nie potrafi sobie poradzić za pomocą konstruktywnych strategii radzenia sobie. Paul Lattimore wyjaśnia, dlaczego osoby stosujące ograniczenia dietetyczne jedzą więcej pod wpływem stresu: „Utrzymując rygory dietetyczne, ludzie zużywają tak duzżo energii na kontrolę nad swoją biologią, że pozostaje im tylko niewielka rezerwa zasobów energetycznych, które muszą wykorzystać w walce ze stresem. Dlatego w sytuacjach stresowych tracą oni kontrolę i rzucają się na jedzenie, o ile pożywienie znajduje się w ich zasięgu. Ponadto organizm osoby stosującej dietę przyzwyczaja się do lekceważenia sygnałów biologicznych walki lub ucieczki, które pomija lub nieprawidłowo interpretuje” (http://www.eufic.org/article/pl/5/25/artid/streszachowania- żywieniowe/.
 
3.6. Anarchia jedzeniowa
Anarchia jedzeniowa polega na częściowym lub całkowitym zaniechaniu wspólnych posiłków na rzecz jedzenia małych porcji w nieregularnych odstępach czasu. Innymi słowy jest to ciągłe podjadanie, chrupanie, rezygnacja z planowych posiłków i preferowanie nieregularnego jedzenia najczęściej produktów typu fast-food (por. Niewiadomska, Kulik, Hajduk, 2005, s. 71-79). Estetyka jedzenia jest często zaniedbywana, gdyż osoba potrafi zjadać w różnorakich i przypadkowych miejscach, często w pośpiechu, nie stosując sztućców lecz jedząc łapczywie palcami. Ten typ odżywiania może przekładać się na nadmierną masę ciała. Występuje tak u osób chorych na anoreksję, jak i niektórych osób otyłych lub o wadze normalnej. Współcześnie powodów anarchii jedzeniowej upatruje się w stylu życia, zabieganiu, pośpiechu. Jemy wtedy, kiedy mamy czas, a nie wówczas, gdy czujemy głód.
Komentarze (0)

Brak komentarzy
powrót




copyright © 2012 Polskie Stowarzyszenie Dietetyków
design by fast4net